สุโขทัย: เดินตามรอยรุ่งอรุณแห่งความสุข เมืองมรดกโลกต้นกำเนิดลอยกระทง
ถ้าจะหาที่สักแห่งในเมืองไทยที่ยืนอยู่แล้วรู้สึกเหมือนเวลาหยุดเดิน สุโขทัยน่าจะเป็นคำตอบแรกๆ ที่ลอยขึ้นมาในใจ ชื่อ "สุโขทัย" แปลตรงตัวว่า "รุ่งอรุณแห่งความสุข" และมันก็เป็นเช่นนั้นจริงๆ เพราะที่นี่คือจุดเริ่มต้นของราชธานีไทยแห่งแรกในราวพุทธศตวรรษที่ 18-19 ดินแดนที่ให้กำเนิดทั้งตัวอักษรไทย ศิลปะการปั้นดิน และประเพณีที่คนทั้งประเทศยังทำสืบต่อกันมาจนทุกวันนี้
ภาพจำของสุโขทัยคือทุ่งกว้างที่มีเจดีย์ทรงดอกบัวตูมยอดเรียวแหลมยืนสง่าอยู่กลางสระน้ำ มีพระพุทธรูปปางลีลาก้าวย่างราวกับกำลังเคลื่อนไหว และซากวิหารอิฐแดงที่สะท้อนเงาลงผืนน้ำยามเช้า ทั้งหมดนี้รวมอยู่ในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ซึ่งองค์การยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกร่วมกับเมืองบริวารอย่างศรีสัชนาลัยและกำแพงเพชร
แต่สุโขทัยไม่ใช่แค่เมืองพิพิธภัณฑ์กลางแจ้งที่ไว้เดินดูของเก่า ที่นี่ยังมีชีวิตชีวาในแบบของตัวเอง ทั้งก๋วยเตี๋ยวสุโขทัยรสจัดจ้านที่หากินที่อื่นไม่เหมือน เครื่องสังคโลกเคลือบเขียวไข่กาที่สืบทอดมากว่า 700 ปี และค่ำคืนลอยกระทงเผาเทียนเล่นไฟที่งดงามจนเรียกได้ว่าเป็นต้นแบบของลอยกระทงทั้งประเทศ
ราชธานีแห่งแรก กับลายสือไทยที่เปลี่ยนประวัติศาสตร์ชาติ
อาณาจักรสุโขทัยรุ่งเรืองสูงสุดในสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระมหากษัตริย์พระองค์ที่ 3 แห่งราชวงศ์พระร่วง พระองค์ทรงประดิษฐ์ "ลายสือไทย" หรือตัวอักษรไทยขึ้นเมื่อราว พ.ศ. 1826 ซึ่งเป็นรากเหง้าของตัวหนังสือที่เราใช้กันอยู่ทุกวันนี้ หลักฐานสำคัญคือศิลาจารึกหลักที่ 1 แท่งหินชนวนสี่เหลี่ยมยอดมนสูงราว 1.11 เมตร จารึกอักษรทั้งสี่ด้าน บอกเล่าทั้งพระราชประวัติ การปกครองแบบพ่อปกครองลูก และวิถีชีวิตของผู้คน
ที่น่าทึ่งคือศิลาจารึกหลักนี้ถูกค้นพบโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ขณะยังทรงผนวช เมื่อ พ.ศ. 2376 ที่บริเวณเนินปราสาทเก่าในเมืองสุโขทัย และต่อมายูเนสโกได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลก ประโยคที่ขึ้นต้นว่า "เมืองสุโขทัยนี้ดี ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" จึงกลายเป็นถ้อยคำที่คนไทยแทบทุกคนเคยได้ยิน
อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย หัวใจของเมืองมรดกโลก
จุดหมายแรกที่ทุกคนต้องไปคืออุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย พื้นที่โบราณสถานกว้างใหญ่ที่ดีที่สุดคือปั่นจักรยานเที่ยวชมไปเรื่อยๆ ใจกลางคือ วัดมหาธาตุ วัดหลวงประจำราชธานีที่มีเจดีย์รวมกว่า 200 องค์ โดยมีเจดีย์ประธานทรงดอกบัวตูมหรือทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ อันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของศิลปะสุโขทัยที่หาดูที่อื่นไม่ได้
อีกหมุดหมายที่พลาดไม่ได้คือ วัดศรีชุม ซึ่งตั้งอยู่นอกกำแพงเมืองด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ภายในมณฑปประดิษฐาน "พระอจนะ" พระพุทธรูปปางมารวิชัยขนาดใหญ่เต็มพื้นที่อาคาร หน้าตักกว้างราว 11 เมตร เมื่อมองลอดช่องผนังเข้าไปจะเห็นพระพักตร์และพระหัตถ์ที่งดงามจนเป็นภาพถ่ายสุดคลาสสิกของสุโขทัย ส่วน วัดตระพังทอง ที่อยู่บนเกาะกลางสระน้ำใกล้พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง ก็เป็นจุดชมพระอาทิตย์ที่ทอแสงสะท้อนผืนน้ำได้สวยงามทุกฤดูกาล
ลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ ค่ำคืนที่งดงามที่สุดของปี
ถ้าจะเลือกช่วงเวลาเดียวที่ควรไปสุโขทัย คำตอบคือเทศกาลลอยกระทง สุโขทัยถือเป็นต้นกำเนิดของประเพณีลอยกระทง และจัดงาน "ประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ" สืบต่อกันมายาวนานจนกลายเป็นงานระดับชาติ จัดขึ้นในเดือนพฤศจิกายนของทุกปี ณ อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ยาวนานต่อเนื่องราว 10 วัน 10 คืน
ภายในงานมีการประดับประทีปโคมไฟ พลุ ตะไล และการแสดงแสงเสียงเล่าเรื่องประวัติศาสตร์โดยมีโบราณสถานเป็นฉากหลัง ภาพเจดีย์ทรงดอกบัวตูมส่องสว่างด้วยแสงเทียนสะท้อนผืนน้ำในคืนเพ็ญเดือนสิบสอง คือภาพที่ทำให้คนจำนวนมากเดินทางมาเยือนสุโขทัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า เป็นการได้สัมผัสบรรยากาศย้อนยุคสมัยพระร่วงในแบบที่หาที่ไหนไม่ได้
ก๋วยเตี๋ยวสุโขทัยและเครื่องสังคโลก ของกินของฝากคู่เมือง
มาถึงสุโขทัยทั้งที ต้องลิ้มลอง "ก๋วยเตี๋ยวสุโขทัย" เมนูที่กลายเป็นเอกลักษณ์ประจำจังหวัด จุดเด่นอยู่ที่รสชาติออกหวานนำตามด้วยเปรี้ยวจากมะนาวสด ปรุงด้วยน้ำตาลปี๊บ ใส่ถั่วฝักยาวหั่นสด ไชโป๊ว ถั่วลิสงคั่ว และที่ขาดไม่ได้คือหมูบะช่อกับแคบหมู ทำให้ได้รสจัดจ้านและสัมผัสกรอบมันที่ลงตัว มีทั้งแบบน้ำและแบบแห้งให้เลือกตามชอบ
ส่วนของฝากที่เป็นภูมิปัญญาคู่เมืองคือ "เครื่องสังคโลก" เครื่องปั้นดินเผาเคลือบที่สุโขทัยผลิตมาตั้งแต่ครั้งเป็นราชธานี จนได้ชื่อว่าเป็นเมืองแห่งสังคโลก ลวดลายเด่นคือลายปลาและลายดอกไม้สีเขียวไข่กาบนพื้นขาว ปัจจุบันยังมีแหล่งผลิตงานหัตถกรรมสังคโลกให้แวะชมและเลือกซื้อ ทั้งถ้วยชาม แจกัน และตุ๊กตาดินเผา เป็นของฝากที่มีเรื่องราวกว่า 700 ปีติดมือกลับบ้าน
ช่วงเวลาน่าเที่ยวและเกร็ดน่ารู้
สุโขทัยตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มแม่น้ำยมในภาคเหนือตอนล่าง ช่วงที่เหมาะกับการเที่ยวที่สุดคือฤดูหนาว ราวเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ อากาศเย็นสบายเหมาะกับการปั่นจักรยานชมโบราณสถาน และยังตรงกับช่วงงานลอยกระทงพอดี นอกจากนี้ที่ทุ่งทะเลหลวง ตำบลบ้านกล้วย อำเภอเมือง ยังเป็นแหล่งดูนกน้ำที่อพยพมาอาศัยจำนวนมากในฤดูหนาวอีกด้วย
หากมีเวลา ควรขับรถต่อไปอีกราว 50 กิโลเมตรเพื่อชมอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย เมืองลูกหลวงที่ตั้งอยู่ในวงล้อมของเทือกเขาริมแม่น้ำยม บรรยากาศเงียบสงบและคนน้อยกว่าตัวเมืองหลัก ทั้งสุโขทัย ศรีสัชนาลัย และกำแพงเพชร ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของมรดกโลกชุดเดียวกัน การเที่ยวให้ครบจึงเหมือนได้ปะติดปะต่อภาพอาณาจักรสุโขทัยทั้งใบ
เกร็ดน่ารู้สำคัญ
- สุโขทัยเป็นราชธานีแห่งแรกของไทย ก่อตั้งราวพุทธศตวรรษที่ 18 ชื่อแปลว่า "รุ่งอรุณแห่งความสุข"
- อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดยยูเนสโก ร่วมกับศรีสัชนาลัยและกำแพงเพชร ในชื่อ "เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร"
- พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงประดิษฐ์ลายสือไทยเมื่อ พ.ศ. 1826 ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 1 ซึ่งเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลก
- วัดศรีชุมเป็นที่ประดิษฐาน "พระอจนะ" พระพุทธรูปปางมารวิชัยขนาดใหญ่ หน้าตักกว้างราว 11 เมตร
- งานลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ จัดทุกเดือนพฤศจิกายน ราว 10 วัน 10 คืน ที่อุทยานประวัติศาสตร์ ถือเป็นต้นกำเนิดประเพณีลอยกระทง
- ของขึ้นชื่อคือก๋วยเตี๋ยวสุโขทัยรสหวานนำเปรี้ยวตาม และเครื่องสังคโลกเคลือบลายเขียวไข่กาที่ผลิตมาตั้งแต่ครั้งเป็นราชธานี