ปราจีนบุรี เมืองสมุนไพร รอยพระพุทธบาทคู่ และผืนป่าเขาใหญ่มรดกโลก
ปราจีนบุรีเป็นจังหวัดเล็ก ๆ ทางภาคตะวันออกที่คนมักขับรถผ่านเลยไปนครนายกหรือเขาใหญ่ฝั่งปากช่อง แต่ใครที่ยอมเลี้ยวเข้ามาจะพบว่าเมืองนี้ซ่อนของดีไว้แบบที่หาที่ไหนไม่ได้ ทั้งเมืองโบราณอายุกว่า 1,500 ปี ต้นโพธิ์ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศ และศาสตร์การแพทย์แผนไทยที่กลายเป็นแบรนด์สมุนไพรระดับชาติ
เสน่ห์ของปราจีนบุรีอยู่ที่การผสมกันของสามชั้นเวลา ชั้นแรกคือร่องรอยอารยธรรมทวารวดีและขอมที่ยังหลงเหลือเป็นโบราณสถานกระจายทั่วทุ่ง ชั้นที่สองคือมรดกการแพทย์พื้นบ้านจากตึกเจ้าพระยาอภัยภูเบศรริมแม่น้ำบางปะกง และชั้นที่สามคือผืนป่าเขาใหญ่ที่ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก ทั้งหมดอยู่ในจังหวัดเดียวที่ขับรถจากกรุงเทพฯ ถึงในเวลาไม่ถึงสองชั่วโมง
ที่นี่ไม่ใช่เมืองท่องเที่ยวที่อึกทึก แต่เป็นเมืองที่เหมาะกับคนที่อยากเที่ยวช้า ๆ ดื่มน้ำสมุนไพร เดินดูโบราณสถานเงียบ ๆ แล้วปิดท้ายด้วยทุเรียนปราจีนหวานมันในสวน
ความเป็นมา: จากเมืองอวัธยปุระสู่ศรีมโหสถ
ปราจีนบุรีมีประวัติยาวนานกว่าที่หน้าตาเงียบสงบจะบอก หลักฐานสำคัญที่สุดคือ เมืองโบราณศรีมโหสถ ในอำเภอศรีมโหสถ ซึ่งเป็นเมืองสมัยทวารวดีขนาดใหญ่ มีพัฒนาการต่อเนื่องตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 11 ถึง 18 หรือกว่า 1,500 ปีมาแล้ว ตัวเมืองวางผังเป็นรูปไข่มุมมน มีคูเมืองและคันดินล้อมรอบ ครอบคลุมพื้นที่ราว 742 ไร่
ภายในเขตเมืองเก่ามีเนินโบราณสถาน สระน้ำ และบ่อน้ำกระจายอยู่มากกว่า 100 แห่ง สะท้อนว่าครั้งหนึ่งที่นี่เคยเป็นชุมชนใหญ่และศูนย์กลางทางศาสนา ทั้งพุทธและพราหมณ์ ชื่อ 'อวัธยปุระ' ที่ปรากฏในงานบุญประจำเมืองก็โยงกับรากเก่าแก่นี้ ทำให้ปราจีนบุรีเป็นหนึ่งในแหล่งอารยธรรมยุคต้นของไทยที่ยังศึกษาได้จริงในภาคสนาม
สถานที่ต้องไป: สระมรกต ต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ และเขาใหญ่ฝั่งปราจีน
ไฮไลต์ของเมืองโบราณศรีมโหสถคือ สระมรกต ที่มี รอยพระพุทธบาทคู่ สลักลงบนพื้นศิลาแลงธรรมชาติ ถือเป็นรอยพระพุทธบาทคู่ที่เก่าแก่ที่สุดในเมืองไทย ไม่ไกลกันคือ สระแก้ว สระน้ำศักดิ์สิทธิ์โบราณที่ขุดลึกลงไปในชั้นศิลาแลง ผนังขอบสระแกะสลักภาพนูนต่ำรูปสัตว์ต่าง ๆ เป็นงานช่างโบราณที่หาดูยาก
อีกหมุดที่พลาดไม่ได้คือ ต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ ที่อำเภอศรีมโหสถ ซึ่งเชื่อกันว่านำหน่อมาจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พุทธคยา ประเทศอินเดีย ลำต้นโดยรอบกว้างราว 20 เมตร สูงราว 30 เมตร และได้ชื่อว่าเป็นต้นโพธิ์ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย ส่วนสายธรรมชาติให้ขึ้น เขาใหญ่ฝั่งปราจีนบุรี ทางด่านเนินหอม ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ อุทยานแห่งชาติแห่งแรกของไทยและเป็นมรดกโลกในกลุ่มป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ มีน้ำตกชื่อดังอย่างเหวนรก เหวสุวัต และกองแก้ว ให้เดินป่าเล่นน้ำ
เมืองสมุนไพร: มรดกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร
สิ่งที่ทำให้ปราจีนบุรีต่างจากจังหวัดอื่นคือสถานะ 'เมืองสมุนไพร' อันมีหัวใจอยู่ที่ ตึกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร อาคารสถาปัตยกรรมแบบบาโรกยุโรปสีเหลืองสวยริมแม่น้ำปราจีนบุรี ซึ่งเป็นต้นสายของแม่น้ำบางปะกง ปัจจุบันเป็นพิพิธภัณฑ์การแพทย์แผนไทยอภัยภูเบศร และเป็นที่ตั้งของโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ผู้บุกเบิกการนำสมุนไพรพื้นบ้านมาแปรรูปเป็นยาและเครื่องสำอางจนกลายเป็นแบรนด์ที่คนทั้งประเทศรู้จัก
มูลนิธิฯ นำกำไรส่วนใหญ่จากการขายผลิตภัณฑ์สมุนไพรกลับมาสนับสนุนงานของโรงพยาบาล นักท่องเที่ยวสามารถเดินชมตึกเก่า ซื้อยาหม่อง ลูกประคบ และผลิตภัณฑ์สมุนไพรเป็นของฝาก รวมถึงแวะร้านอาหารสมุนไพรในเครืออภัยภูเบศรที่ใช้วัตถุดิบจากสวนสมุนไพรของโรงพยาบาลเอง
อาหารและของขึ้นชื่อ: ทุเรียนปราจีนและสำรับสมุนไพร
ของขึ้นชื่ออันดับหนึ่งของจังหวัดคือ ทุเรียนปราจีน ที่ปลูกในดินภูเขาไฟเก่าแถบเขาใหญ่ ให้เนื้อแห้ง หวานมัน กลิ่นไม่ฉุนจัด เป็นทุเรียนพรีเมียมที่คนรอตามฤดูกาล นอกจากทุเรียนยังมีผลไม้เมืองร้อนอื่น ๆ ตามคำขวัญ 'เมืองสมุนไพร หัวใจผลไม้' เช่น กระท้อนและมังคุด
ด้านสำรับ ปราจีนบุรีโดดเด่นเรื่องอาหารที่สอดแทรกสมุนไพรเข้าไปในทุกจาน ทั้งแกง ยำ และเครื่องดื่มสมุนไพรเย็น ๆ ดับร้อน หลายเมนูได้แรงบันดาลใจจากตำรับอภัยภูเบศร ทำให้การกินที่นี่ไม่ใช่แค่อิ่ม แต่ได้คุณค่าจากพืชพื้นบ้านไปด้วย ของฝากติดไม้ติดมือจึงมักเป็นทั้งทุเรียนทอด ผลไม้สด และผลิตภัณฑ์สมุนไพร
ช่วงเวลาน่าเที่ยวและงานบุญใหญ่
ช่วงที่เหมาะที่สุดในการเที่ยวปราจีนบุรีคือฤดูหนาว ราวเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ อากาศเย็นสบายเหมาะกับการขึ้นเขาใหญ่และเดินชมโบราณสถานกลางแจ้ง ส่วนใครที่ชอบทุเรียนควรมาในช่วงฤดูผลไม้ราวเดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายน
งานประจำจังหวัดที่สำคัญคือ เทศกาลมาฆปูรมีศรีปราจีน ซึ่งจัดต่อเนื่องมายาวนานหลายสิบครั้ง โดยจัดในช่วงวันมาฆบูชา ณ โบราณสถานสระมรกต อำเภอศรีมโหสถ ถือเป็นงานบุญใหญ่ที่สุดงานหนึ่งของภาคตะวันออก ผสมผสานพิธีกรรมทางพุทธศาสนา การเวียนเทียนรอบรอยพระพุทธบาทคู่ ศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่น และตลาดสินค้าชุมชนไว้ในงานเดียว เป็นจังหวะที่ได้เห็นทั้งศรัทธาและวิถีของชาวปราจีนบุรีพร้อมกัน
เกร็ดน่ารู้สำคัญ
- เมืองโบราณศรีมโหสถ เป็นเมืองสมัยทวารวดีอายุกว่า 1,500 ปี ผังเมืองรูปไข่ พื้นที่ราว 742 ไร่ มีโบราณสถานและสระน้ำกว่า 100 แห่ง
- สระมรกต มีรอยพระพุทธบาทคู่สลักบนศิลาแลง ถือเป็นรอยพระพุทธบาทคู่ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย
- ต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ อายุกว่า 2,000 ปี ลำต้นรอบราว 20 เมตร สูงราว 30 เมตร เป็นต้นโพธิ์เก่าแก่ที่สุดในไทย
- ตึกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร อาคารสถาปัตยกรรมบาโรกริมแม่น้ำปราจีนบุรี เป็นต้นกำเนิดสมุนไพรอภัยภูเบศรและพิพิธภัณฑ์การแพทย์แผนไทย
- เขาใหญ่ฝั่งปราจีน (ด่านเนินหอม) เป็นส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติแห่งแรกของไทยและมรดกโลกดงพญาเย็น-เขาใหญ่ มีน้ำตกเหวนรก เหวสุวัต กองแก้ว
- ทุเรียนปราจีน เป็นผลไม้ขึ้นชื่อ เนื้อแห้งหวานมัน ปลูกในดินภูเขาไฟแถบเขาใหญ่ ตามคำขวัญ 'เมืองสมุนไพร หัวใจผลไม้'