เพชรบูรณ์ เมืองมะขามหวาน ทะเลหมอกเขาค้อ และศรีเทพมรดกโลก
เพชรบูรณ์เป็นจังหวัดที่นั่งอยู่กลางหุบเขาทางตอนเหนือของภาคกลาง ขนาบสองข้างด้วยเทือกเขาเพชรบูรณ์และดงพญาเย็น มีแม่น้ำป่าสักไหลผ่ากลางเมืองเป็นเส้นเลือดใหญ่ ภูมิประเทศที่เป็นแอ่งกระทะล้อมด้วยภูเขาแบบนี้เอง ที่ทำให้เพชรบูรณ์มีอากาศเย็นกว่าจังหวัดข้างเคียง และกลายเป็นปลายทางยอดฮิตของคนกรุงที่อยากหนีร้อนไปนอนกอดหมอกบนยอดดอย
หลายคนรู้จักเพชรบูรณ์ในฐานะ 'เมืองมะขามหวาน' ตามคำขวัญที่ว่า เมืองมะขามหวาน อุทยานน้ำหนาว ศรีเทพเมืองเก่า เขาค้ออนุสรณ์ นครพ่อขุนผาเมือง แต่เสน่ห์ของที่นี่ลึกกว่ารสหวานของมะขามมาก เพราะในผืนดินเดียวกันนี้มีทั้งทะเลหมอกระดับตำนานอย่างเขาค้อและภูทับเบิก เมืองโบราณอายุกว่า 1,500 ปีที่เพิ่งได้เป็นมรดกโลก และประเพณีศักดิ์สิทธิ์ที่ไม่มีที่ไหนเหมือนในโลก
เพชรบูรณ์จึงเป็นจังหวัดที่เที่ยวได้หลายแบบในที่เดียว ตื่นเช้าขึ้นไปดูพระอาทิตย์โผล่พ้นทะเลหมอกบนเขาค้อ บ่ายลงมาเดินเมืองโบราณศรีเทพ เย็นแวะหล่มสักไปซดขนมเส้นเส้นสด แล้วค่ำกลับเข้าตัวเมืองไปนั่งกินลมริมป่าสัก ทั้งหมดนี้อยู่ในจังหวัดเดียวที่ขับรถถึงได้ในวันเดียว
จากเพชบุระถึงเพชรบูรณ์ และความฝันเมืองหลวงที่ไม่สำเร็จ
ชื่อ 'เพชรบูรณ์' ที่เราคุ้นกันทุกวันนี้ ไม่ใช่ชื่อดั้งเดิมของเมือง หลักฐานจากจารึกลานทองคำที่พบในเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ วัดมหาธาตุ ระบุชื่อเมืองว่า 'เพชบุระ' ซึ่งหมายถึงเมืองแห่งพืชพันธุ์ธัญญาหาร สะท้อนว่าแต่ไหนแต่ไรที่นี่คือเมืองอู่ข้าวอู่น้ำที่อุดมสมบูรณ์ ภายหลังจึงเพี้ยนเป็น 'เพชรบูรณ์' ที่ฟังดูเหมือนเมืองอุดมด้วยเพชร
ด้วยทำเลที่ถูกภูเขาล้อมรอบจนคมนาคมกับมณฑลอื่นไม่สะดวก เพชรบูรณ์เคยถูกตั้งเป็นมณฑลอิสระในปี พ.ศ. 2442 และที่น่าทึ่งที่สุดคือช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม เคยวางแผนสร้าง 'นครบาลเพชรบูรณ์' ขึ้นเป็นเมืองหลวงแห่งใหม่แทนกรุงเทพฯ เพราะเห็นว่าภูเขาที่ล้อมรอบเป็นปราการธรรมชาติชั้นเยี่ยม แต่โครงการนี้ล้มเหลวเพราะไข้ป่าระบาดหนักและสภาผู้แทนฯ ไม่อนุมัติ เพชรบูรณ์จึงเกือบได้เป็นเมืองหลวงของประเทศไทยมาแล้วครั้งหนึ่ง
เขาค้อ ภูทับเบิก ภูหินร่องกล้า — อาณาจักรทะเลหมอกแห่งภาคกลาง
ไฮไลต์ที่ดึงนักท่องเที่ยวขึ้นเพชรบูรณ์ทุกหน้าหนาวคือทะเลหมอก โดยมี 'เขาค้อ' เป็นพระเอก จุดชมวิวกระจายอยู่ทั่วสันเขา ตื่นมาตอนตีห้าถึงหกโมงเช้าจะได้เห็นหมอกขาวฟูลอยต่ำคลุมหุบเขาเป็นทะเลขาวสุดลูกหูลูกตา บนเขาค้อยังมีอนุสรณ์สถานผู้เสียสละและฐานอิทธิ ร่องรอยสมรภูมิคอมมิวนิสต์ในอดีตที่วันนี้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์
ถัดขึ้นไปคือ 'ภูทับเบิก' ในเขตอำเภอหล่มเก่า ยอดเขาที่สูงที่สุดของจังหวัดที่ราว 1,768 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล อากาศเย็นเกือบทั้งปี มีไร่กะหล่ำปลีขั้นบันไดของชาวม้งเรียงเป็นชั้นๆ สวยจนเป็นภาพจำของที่นี่ ส่วน 'อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า' ที่คาบเกี่ยวสามจังหวัด เลย พิษณุโลก และเพชรบูรณ์ ขึ้นชื่อเรื่องลานหินแตก ผาชูธง และทุ่งดอกนางพญาเสือโคร่งสีชมพูในเดือนมกราคม ใครชอบอากาศหนาวจริงจังต้องไม่พลาด 'อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว' ที่มีชื่อบอกอยู่แล้วว่าหนาวขนาดไหน
ศรีเทพ มรดกโลกอายุพันปีกลางทุ่งเพชรบูรณ์
ในอำเภอศรีเทพ ห่างจากกรุงเทพฯ ราว 232 กิโลเมตร ซ่อนเมืองโบราณยุคทวารวดีที่เพิ่งสร้างชื่อให้เพชรบูรณ์ก้องโลก เมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2566 ยูเนสโกขึ้นทะเบียน 'เมืองโบราณศรีเทพและโบราณสถานสมัยทวารวดีที่เกี่ยวข้อง' เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งที่ 4 ของไทย และเป็นมรดกโลกแห่งที่ 7 ของประเทศ นับเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรกในรอบ 31 ปี
เมืองศรีเทพมีอายุการอยู่อาศัยต่อเนื่องตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ ผ่านวัฒนธรรมทวารวดีและเขมรโบราณ รวมความรุ่งเรืองกว่า 800 ปี ภายในมีโบราณสถานกระจายอยู่ราว 48 แห่ง ทั้งพุทธและฮินดู โบราณสถานเด่นที่ต้องไปเห็นกับตาคือ 'เขาคลังใน' สถูปขนาดใหญ่ที่มีปูนปั้นรูปคนแคระแบกฐานสุดมีชีวิตชีวา 'ปรางค์ศรีเทพ' และ 'ปรางค์สองพี่น้อง' ส่วนนอกกำแพงเมืองยังมี 'เขาคลังนอก' สถูปทรงมณฑปขนาดมหึมาที่ถือเป็นหนึ่งในสถาปัตยกรรมทวารวดีที่สมบูรณ์ที่สุดในประเทศ
อุ้มพระดำน้ำและวัฒนธรรมไทหล่ม สองจิตวิญญาณของเพชรบูรณ์
ประเพณีที่เพชรบูรณ์ภูมิใจที่สุดคือ 'อุ้มพระดำน้ำ' ที่เชื่อว่ามีมากว่า 400 ปี และยกให้เป็นประเพณีหนึ่งเดียวในโลก ในวันแรม 15 ค่ำ เดือน 10 (ราวเดือนกันยายนถึงตุลาคม) ชาวเมืองจะอัญเชิญ 'พระพุทธมหาธรรมราชา' พระคู่บ้านคู่เมือง ลงไปดำน้ำในแม่น้ำป่าสัก โดยมีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นผู้อุ้มพระดำตามตำนาน เชื่อกันว่าจะช่วยให้ฝนตกต้องตามฤดูกาลและพืชผลอุดมสมบูรณ์ งานนี้จัดคู่กับเทศกาลอาหารอร่อยทุกปี
อีกด้านของจังหวัดคือ 'วัฒนธรรมไทหล่ม' ที่มีศูนย์กลางอยู่แถบหล่มเก่า–หล่มสัก กลุ่มชนเชื้อสายลาวที่อพยพมาตั้งถิ่นฐาน มีภาษา การแต่งกาย และอาหารเป็นเอกลักษณ์ ทุกปีจังหวัดจัด 'งานวัฒนธรรมไทหล่ม ขนมเส้นหล่มเก่า และเทศกาลอาหารสะอาดรสชาติอร่อย' เพื่อสืบสานของดีถิ่นนี้ บนยอดเขายังมีหมู่บ้านชาวม้งและชนเผ่าที่ภูทับเบิก เติมสีสันวัฒนธรรมที่หลากหลายให้กับเพชรบูรณ์อีกชั้น
มะขามหวาน ขนมเส้นหล่มเก่า และของกินที่ต้องลอง
ของขึ้นชื่ออันดับหนึ่งของเพชรบูรณ์คือ 'มะขามหวาน' ที่เป็นทั้งพืชเศรษฐกิจและสัญลักษณ์ประจำจังหวัดมาแต่ดั้งเดิม โดยอำเภอหล่มเก่าถือเป็นแหล่งกำเนิดมะขามหวานคุณภาพ และมีตลาดนัดมะขามหวานที่ใหญ่ที่สุดในประเทศ พันธุ์ดังที่นักชิมตามหาคือสีทอง ประกายทอง และศรีชมภู เนื้อหนานุ่มรสหวานสนิทไม่เปรี้ยว ใครมาต้องซื้อกลับเป็นของฝาก
เรื่องอาหารคาว ห้ามพลาด 'ขนมเส้นหล่มเก่า' หรือขนมจีนเส้นสดสไตล์ไทหล่ม ที่บีบเส้นต้มสดๆ มากินกับน้ำยาเข้มข้น รสชาติต่างจากขนมจีนภาคอื่นชัดเจน นอกจากนี้ยังมีของพื้นบ้านอย่างไก่ย่างข้าวเบือ น้ำพริกขี้ปู ข้าวเหนียวหัวหงอก และเส้นขนมจีนเจ็ดสีที่ย้อมจากวัตถุดิบธรรมชาติทั้งดอกอัญชัน ฟักทอง และใบเตย ส่วนตัวเมืองหล่มสักยังเป็นแหล่งร้านเด็ดที่คนท้องถิ่นการันตี เหมาะกับการเที่ยวกินแบบ one day trip
ช่วงเวลาน่าเที่ยวและเกร็ดก่อนออกเดินทาง
ช่วงทองของการเที่ยวเพชรบูรณ์คือฤดูหนาว ราวเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ เป็นเวลาที่เขาค้อและภูทับเบิกมีทะเลหมอกหนาแน่น อากาศเย็นจัด และดอกนางพญาเสือโคร่งบานสะพรั่งที่ภูหินร่องกล้าและภูลมโลในเดือนมกราคม ส่วนใครอยากร่วมประเพณีอุ้มพระดำน้ำต้องมาช่วงปลายฝนต้นหนาวราวเดือนกันยายน–ตุลาคม
ข้อควรรู้คือที่พักบนเขาค้อและภูทับเบิกเต็มเร็วมากในหน้าหนาวและวันหยุดยาว ควรจองล่วงหน้า ถนนขึ้นภูทับเบิกชันและคดเคี้ยว รถเล็กเครื่องไม่แรงอาจลำบาก หลายคนเลือกนั่งรถสองแถวท้องถิ่นขึ้นไปแทน หากมีเวลาน้อยแนะนำจับคู่เขาค้อกับศรีเทพในทริปเดียว เพราะได้ทั้งธรรมชาติและประวัติศาสตร์มรดกโลกครบในจังหวัดเดียว
เกร็ดน่ารู้สำคัญ
- ชื่อเดิมคือ 'เพชบุระ' แปลว่าเมืองแห่งพืชพันธุ์ธัญญาหาร ตามจารึกลานทองคำที่วัดมหาธาตุ ก่อนเพี้ยนเป็น 'เพชรบูรณ์'
- ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 รัฐบาลจอมพล ป. เคยวางแผนสร้าง 'นครบาลเพชรบูรณ์' เป็นเมืองหลวงแทนกรุงเทพฯ แต่ล้มเหลวเพราะไข้ป่า
- เมืองโบราณศรีเทพได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกจากยูเนสโกเมื่อ 19 กันยายน พ.ศ. 2566 เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งที่ 4 ของไทย
- ภูทับเบิก อ.หล่มเก่า เป็นยอดเขาสูงสุดของจังหวัดที่ราว 1,768 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล อากาศเย็นเกือบทั้งปี
- ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ จัดวันแรม 15 ค่ำ เดือน 10 อัญเชิญพระพุทธมหาธรรมราชาดำน้ำในแม่น้ำป่าสัก ถือเป็นประเพณีหนึ่งเดียวในโลก
- อ.หล่มเก่าเป็นแหล่งกำเนิดมะขามหวานคุณภาพและมีตลาดนัดมะขามหวานใหญ่ที่สุดในประเทศ พร้อมของกินดังอย่างขนมเส้นหล่มเก่า