ปทุมธานี เมืองดอกบัวริมเจ้าพระยา: ตามรอยมอญสามโคก ไหว้พระ ชิมของอร่อย ใกล้กรุงแค่เอื้อม
ปทุมธานีมักถูกมองข้ามในฐานะแค่ "จังหวัดทางผ่าน" ก่อนเข้ากรุงเทพฯ แต่ความจริงแล้วเมืองริมแม่น้ำเจ้าพระยาแห่งนี้คือหนึ่งในชุมชนที่มีรากวัฒนธรรมเก่าแก่ที่สุดของลุ่มน้ำภาคกลาง ชื่อ "ปทุมธานี" แปลตรงตัวว่าเมืองแห่งดอกบัว ซึ่งไม่ใช่แค่คำสวยๆ แต่ผูกพันกับวิถีชีวิตริมน้ำและประเพณีถวายดอกบัวที่ยังทำกันอยู่จนถึงทุกวันนี้
เสน่ห์ที่แท้จริงของปทุมธานีอยู่ที่ "สามโคก" ดินแดนของชาวไทยเชื้อสายมอญที่อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานริมเจ้าพระยามากว่า 360 ปี ทิ้งมรดกไว้ทั้งภาษา อาหาร เครื่องปั้นดินเผา และประเพณีที่หาดูได้ยากในที่อื่น เดินเลียบริมน้ำสามโคกวันนี้ยังเห็นเตาเผาเก่า ตุ่มสามโคกสีแดงอิฐ และวัดมอญที่งดงาม
และเพราะอยู่ห่างกรุงเทพฯ แค่ราวชั่วโมงเดียว ปทุมธานีจึงกลายเป็นจุดหมายของคนที่อยากหนีเมืองแบบไม่ต้องลางาน ขับรถวันเดียวก็ได้ทั้งไหว้พระ เดินตลาดน้ำ ชิมของอร่อย และพาเด็กๆ ไปเรียนรู้ที่พิพิธภัณฑ์ระดับประเทศ
จากบ้านสามโคกสู่เมืองดอกบัว: ความเป็นมาที่ผูกกับชาวมอญ
ปทุมธานีมีต้นกำเนิดจาก "เมืองสามโคก" ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ราว พ.ศ. 2203 รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เมื่อสมิงเปอและพรรคพวกชาวมอญพาครอบครัวอพยพหนีการกดขี่ของพม่าเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนที่บ้านสามโคก ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ต่อมายังมีการอพยพครั้งใหญ่อีกในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช (พ.ศ. 2317) และรัชกาลที่ 2 (พ.ศ. 2358)
ชื่อ "ปทุมธานี" มาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อครั้งเสด็จประพาสเมืองสามโคก ชาวมอญพากันนำดอกบัวขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเป็นจำนวนมาก จึงพระราชทานนามเมืองใหม่ว่าเมืองแห่งบัว เป็นที่มาของตราประจำจังหวัดรูปดอกบัวและสมญา "เมืองดอกบัว" จนถึงทุกวันนี้ มรดกมอญยังเห็นได้ชัดในชื่อ "ตุ่มสามโคก" ภาชนะดินเผาเนื้อแกร่งที่เคยส่งขายทั่วลุ่มเจ้าพระยา
ที่เที่ยวที่ต้องไป: วัดเจดีย์หอย พิพิธภัณฑ์ และริมน้ำสามโคก
หมุดหมายที่แปลกและน่าทึ่งที่สุดคงเป็น วัดเจดีย์หอย อำเภอลาดหลุมแก้ว ที่ขุดพบซากหอยนางรมยักษ์อายุนับล้านปีในพื้นที่ จึงนำมาก่อเป็นเจดีย์และจัดแสดง กลายเป็นจุดเช็กอินที่เด็กๆ ชอบ ส่วนสายธรรมชาติแวะ วัดไผ่ล้อม แหล่งดูนกปากห่างนับหมื่นตัวที่มาเกาะทำรังตามยอดไม้
สำหรับครอบครัว องค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ (อพวช.) ที่คลองห้า รวมพิพิธภัณฑ์ถึง 4 แห่งในที่เดียว ทั้งพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ ธรรมชาติวิทยา เทคโนโลยีสารสนเทศ และพิพิธภัณฑ์พระรามเก้า ใกล้กันยังมีพิพิธภัณฑ์การเกษตรเฉลิมพระเกียรติฯ บนพื้นที่กว้างขวางที่เล่าเรื่องโครงการหลวงและวิถีเกษตรไทย ส่วนใครชอบบรรยากาศย้อนยุค ขับเลียบเจ้าพระยาไปสามโคก ชมเตาเผาตุ่มโบราณ วัดสิงห์ และวัดโบสถ์ที่ยังคงกลิ่นอายมอญ
ประเพณีที่หาดูได้ที่นี่: ตักบาตรพระร้อยทางน้ำ และธงตะขาบ
เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่ทำให้ปทุมธานีต่างจากจังหวัดอื่นคือ ประเพณีตักบาตรพระร้อย (ทางน้ำ) ที่ชาวไทยเชื้อสายมอญสืบทอดมานับร้อยปี จัดในช่วงเทศกาลออกพรรษา ตั้งแต่แรม 1 ค่ำ เดือน 11 พระสงฆ์ราว 100 รูปจะพายเรือเรียงกันมาตามลำน้ำให้ชาวบ้านสองฝั่งใส่บาตร โดยมีการถวายดอกบัวเป็นจุดเด่น สมกับเมืองดอกบัว ภาพเรือพระเรียงรายกลางสายน้ำยามเช้าเป็นภาพที่หาชมได้ยากในเมืองไทย
อีกประเพณีที่ผูกกับวิถีมอญคือ การแห่หงส์-ธงตะขาบ ในช่วงสงกรานต์ ชาวไทยรามัญจะอัญเชิญธงรูปตะขาบยาวขึ้นแขวนบนเสาหงส์หน้าวัด เป็นสัญลักษณ์ของศรัทธาและการรวมใจชุมชน นอกจากนี้งานหัตถกรรมอย่างผ้าสไบมอญและธงตะขาบทำมือ ยังเป็นภูมิปัญญาที่สภาวัฒนธรรมท้องถิ่นช่วยกันสืบสานไว้
อาหารและของขึ้นชื่อ: เดินชิมที่ตลาดริมน้ำวัดศาลเจ้า
ถ้าอยากกินของอร่อยแบบเหมารวมในที่เดียว ตลาดริมน้ำวัดศาลเจ้า อำเภอเมืองปทุมธานี คือคำตอบ เป็นตลาดเก่าริมเจ้าพระยาที่มีร้านดังเรียงราย ของเด็ดที่คนตามไปกินคือกุยช่ายเจ้าเก่าอย่างกุยช่ายเจ๊มลและกุยช่ายต้นโพธิ์ ขนมเบื้องม้วนสูตรโบราณ ข้าวแช่ กล้วยตาก สละลอยแก้ว และก๋วยเตี๋ยวสูตรเก่าแก่
ขยับไปสามโคกยังมี ตลาดอิงน้ำสามโคก ที่ขายอาหารพื้นบ้านมอญและผลผลิตการเกษตรของชาวบ้านในบรรยากาศชุมชนริมน้ำ ส่วนคนชอบของฝาก ปทุมธานียังขึ้นชื่อเรื่องข้าวสารคุณภาพและสินค้าเกษตร เพราะที่นี่เป็นที่ตั้งของ ตลาดไท อำเภอคลองหลวง ตลาดกลางสินค้าเกษตรครบวงจรที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ เปิด 24 ชั่วโมง
ช่วงเวลาน่าเที่ยวและเกร็ดน่ารู้
ช่วงที่เที่ยวปทุมธานีได้สนุกที่สุดคือปลายฝนต้นหนาว ราวเดือนตุลาคมถึงกุมภาพันธ์ อากาศกำลังดี เหมาะกับการล่องเลียบเจ้าพระยาและเดินตลาดน้ำ ใครอยากดูประเพณีต้องเล็งช่วงออกพรรษา (ตุลาคม) เพื่อชมตักบาตรพระร้อยทางน้ำ หรือช่วงสงกรานต์ (เมษายน) สำหรับประเพณีมอญและธงตะขาบ
ข้อดีที่ทำให้ปทุมธานีเป็นทริปวันเดียวยอดนิยมคือระยะทางที่ใกล้กรุงเทพฯ มาก ขับรถจากตัวเมืองหลวงราวชั่วโมงเดียวก็ถึง เส้นทางหลักผ่านถนนติวานนท์ ถนนรังสิต-ปทุมธานี และทางด่วน เกร็ดเล็กๆ ที่น่ารู้คือ คลองรังสิตประยูรศักดิ์ที่ตัดผ่านจังหวัดนี้ เป็นโครงการขุดคลองชลประทานครั้งสำคัญในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่พลิกพื้นที่ทุ่งรังสิตให้กลายเป็นอู่ข้าวอู่น้ำสำคัญของภาคกลาง
เกร็ดน่ารู้สำคัญ
- ชื่อเดิมคือ "เมืองสามโคก" ตั้งขึ้นสมัยอยุธยา (ราว พ.ศ. 2203) ให้ชาวมอญที่อพยพหนีพม่าเข้ามาตั้งถิ่นฐานริมเจ้าพระยา
- ชื่อ "ปทุมธานี" (เมืองดอกบัว) พระราชทานโดยรัชกาลที่ 2 หลังชาวมอญนำดอกบัวขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อครั้งเสด็จประพาสสามโคก
- ประเพณีตักบาตรพระร้อยทางน้ำในช่วงออกพรรษา (แรม 1 ค่ำ เดือน 11) เน้นถวายดอกบัว เป็นมรดกชาวไทยเชื้อสายมอญที่สืบทอดมานับร้อยปี
- วัดเจดีย์หอย อำเภอลาดหลุมแก้ว มีชื่อจากการขุดพบซากหอยนางรมยักษ์อายุนับล้านปีในพื้นที่
- เป็นที่ตั้งของพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ (อพวช.) คลองห้า รวม 4 พิพิธภัณฑ์ และตลาดไท ตลาดกลางสินค้าเกษตรเปิด 24 ชั่วโมง
- ของขึ้นชื่อรวมตัวที่ตลาดริมน้ำวัดศาลเจ้า เช่น กุยช่ายเจ๊มล ขนมเบื้องม้วนโบราณ ข้าวแช่ และ "ตุ่มสามโคก" เครื่องปั้นดินเผามรดกมอญ