นครศรีธรรมราช เมืองคอน: พระบรมธาตุ คีรีวง ขนอม และเสน่ห์เมืองพันปีแห่งภาคใต้
ถ้าจะมีจังหวัดสักแห่งในภาคใต้ที่รวมทุกอย่างไว้ในที่เดียว ตั้งแต่ภูเขาสูง ป่าฝน น้ำตกในธนบัตร ทะเลกับโลมาสีชมพู ไปจนถึงเจดีย์ทองอายุเป็นพันปีที่คนทั้งประเทศเดินทางมากราบ นครศรีธรรมราช หรือที่คนคุ้นปากเรียกสั้น ๆ ว่า เมืองคอน คือจังหวัดนั้น เมืองนี้ไม่ได้เป็นแค่ทางผ่านลงใต้ แต่เป็นปลายทางที่มีเรื่องราวยาวพอจะเล่าได้ทั้งวัน
ความพิเศษของนครศรีธรรมราชอยู่ตรงที่มันเป็นเมืองเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของไทย เคยเป็นนครรัฐโบราณชื่อ ตามพรลิงค์ ศูนย์กลางการค้าและพุทธศาสนาบนคาบสมุทรมลายูมาตั้งแต่ก่อนสุโขทัย และในยุคหนึ่งเคยปกครองหัวเมืองรอบข้างถึงสิบสองเมือง ที่เรียกกันว่า เมืองสิบสองนักษัตร ร่องรอยความรุ่งเรืองนั้นยังหายใจอยู่ในกลางเมืองจนทุกวันนี้
ขณะเดียวกัน เมืองคอนก็เป็นจุดหมายของสายธรรมชาติและสายมูพร้อมกัน วันเดียวคุณอาจเริ่มจากกราบพระบรมธาตุตอนเช้า ขับรถขึ้นไปสูดอากาศที่บอกกันว่าดีที่สุดในไทยที่หมู่บ้านคีรีวง แล้วปิดท้ายด้วยข้าวยำกับขนมลาร้อน ๆ บทความนี้จะพาไปรู้จักนครศรีธรรมราชให้ลึกกว่าที่เคย
จากตามพรลิงค์สู่เมืองพระ: ความเป็นมาของนครศรีธรรมราช
นครศรีธรรมราชไม่ได้เพิ่งเกิด แต่มีรากยาวไปถึงยุคที่ดินแดนแถบนี้ยังเป็นเมืองท่าค้าขายทางทะเลบนคาบสมุทรมลายู ในเอกสารโบราณเรียกเมืองนี้ว่า ตามพรลิงค์ (Tambralinga) เป็นชุมทางของพ่อค้าจากอินเดีย ลังกา และจีน ตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 11 เป็นต้นมา ทำให้พุทธศาสนาและศิลปวัฒนธรรมจากลังกาหลั่งไหลเข้ามาฝังรากที่นี่ก่อนที่จะแผ่ขึ้นไปยังภาคกลาง
ในช่วงที่เมืองรุ่งเรืองสุด ราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราชได้ปกครองหัวเมืองรอบข้างมากถึงสิบสองเมือง แต่ละเมืองใช้สัญลักษณ์สัตว์ประจำปีนักษัตรเป็นตราเมือง จึงเรียกรวมกันว่า เมืองสิบสองนักษัตร นี่คือเหตุผลว่าทำไมนครศรีธรรมราชจึงถูกยกให้เป็นศูนย์กลางอำนาจและศาสนาของภาคใต้มายาวนาน
ชื่อ นครศรีธรรมราช เองก็แปลได้ความว่า เมืองแห่งพระราชาผู้ทรงธรรมอันประเสริฐ สะท้อนตัวตนของเมืองที่ผูกพันกับพระพุทธศาสนาอย่างแยกไม่ออก จนถึงวันนี้คนใต้ยังเรียกติดปากว่า เมืองพระ
พระบรมธาตุเจดีย์และสถานที่ที่ต้องไปให้ถึง
หัวใจของเมืองคือ วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร ที่ประดิษฐานพระบรมธาตุเจดีย์ทรงระฆังคว่ำสีขาว ยอดหุ้มทองคำ เชื่อกันว่าสร้างขึ้นเพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ และเป็นต้นแบบการเผยแผ่พุทธศาสนาเถรวาทจากลังกาสู่ดินแดนแถบนี้ ปัจจุบันวัดอยู่ในบัญชีรายชื่อเบื้องต้น (Tentative List) ที่ไทยเสนอขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม ซึ่งหากสำเร็จจะเป็นมรดกโลกแห่งแรกของภาคใต้
อีกหมุดหมายที่พลาดไม่ได้คือ น้ำตกกรุงชิง ในเขตอุทยานแห่งชาติเขาหลวง อำเภอนบพิตำ น้ำตกนี้มีถึง 7 ชั้น ชั้นที่งดงามที่สุดชื่อ หนานฝนแสนห่า ซึ่งสวยจนเคยถูกนำไปพิมพ์เป็นภาพหลังธนบัตรใบละ 1,000 บาท ส่วนสายเที่ยวชิล ๆ ต้องไปที่ หมู่บ้านคีรีวง ชุมชนเชิงเขาหลวงที่ขึ้นชื่อเรื่องอากาศบริสุทธิ์ ลำธารใส และวิถีสโลว์ไลฟ์
ฝั่งทะเลก็ไม่น้อยหน้า ที่อำเภอ ขนอม มีกิจกรรมล่องเรือชม โลมาสีชมพู ซึ่งหาดูได้ไม่กี่แห่งในไทย ส่วนชายหาดทอดยาวเรียงรายด้วยทิวสนและมะพร้าวอยู่ในเขตหาดขนอม-สิชล และอีกหนึ่งจุดที่กลายเป็นแลนด์มาร์กสายมูคือ วัดเจดีย์ (ไอ้ไข่) ที่ผู้คนหลั่งไหลมาขอพรเรื่องโชคลาภและการงานกันแน่นทุกวัน
แห่ผ้าขึ้นธาตุ บุญสารทเดือนสิบ และศิลปะปักษ์ใต้
ประเพณีที่เป็นเอกลักษณ์ที่สุดของเมืองคือ ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ การนำผ้าผืนยาวขึ้นไปโอบรอบฐานองค์พระบรมธาตุเจดีย์ในวันสำคัญทางพุทธศาสนา ได้แก่ วันมาฆบูชาและวันวิสาขบูชา ประเพณีนี้สืบมาแต่ครั้งต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และทุกวันนี้จัดเป็นงานระดับนานาชาติ ดึงพุทธศาสนิกชนทั่วโลกมาร่วม
อีกงานใหญ่ประจำปีคือ ประเพณีบุญสารทเดือนสิบ จัดในช่วงแรม 14-15 ค่ำ เดือนสิบ ราวปลายเดือนกันยายนถึงต้นตุลาคม เป็นพิธีทำบุญอุทิศให้บรรพบุรุษที่ล่วงลับ หรือที่ชาวบ้านเรียก ตายาย โดยมีการ จัดหมรับ (สำรับของไหว้) และขนมประจำเทศกาลอย่างขนมลา ขนมพอง ขนมบ้า งานนี้ถือเป็นเทศกาลใหญ่ที่คนเมืองคอนทั่วประเทศกลับบ้านมาร่วม
ในด้านศิลปะการแสดง นครศรีธรรมราชคือถิ่นกำเนิดสำคัญของ หนังตะลุง และ มโนราห์ (โนรา) สองมหรสพพื้นบ้านปักษ์ใต้ที่มีท่ารำและบทร้องเป็นเอกลักษณ์ จนโนราได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติโดยยูเนสโก
ขนมลา เครื่องถมนคร และของขึ้นชื่อเมืองคอน
ถ้าพูดถึงของฝากจากนครศรีธรรมราช สิ่งแรกที่คนนึกถึงคือ ขนมลา ขนมเส้นฝอยกรอบบางทำจากแป้งข้าวเจ้าหยอดเป็นเส้นทอดในกระทะ ใช้ในงานบุญสารทเดือนสิบ มีทั้งแบบลาเช็ด (กรอบ) และลากรอบม้วน หอมหวานในแบบที่หากินที่อื่นได้ยาก
งานหัตถศิลป์ที่เลื่องชื่อที่สุดคือ เครื่องถมนคร หรือ ถมเมืองนคร งานช่างฝีมือชั้นสูงที่ลงยาดำลงบนภาชนะเงิน สืบทอดมาเป็นร้อยปีและเคยเป็นเครื่องใช้ในราชสำนัก ส่วนผลไม้ขึ้นชื่อคือ ส้มโอทับทิมสยาม ที่ปลูกได้ดีเฉพาะดินแถบลุ่มน้ำปากพนัง เนื้อสีแดงทับทิม หวานฉ่ำ จนกลายเป็นส้มโอราคาแพงที่สุดชนิดหนึ่งของไทย
ด้านอาหารคาว เมนูที่ห้ามพลาดคือ ข้าวยำปักษ์ใต้ ข้าวสวยคลุกกับสมุนไพรสับละเอียดอย่างใบมะกรูด ตะไคร้ ถั่วงอก พร้อมน้ำบูดูรสกลมกล่อม และแกงเหลือง แกงไตปลารสจัดจ้านแบบฉบับคนใต้ที่กินกับข้าวร้อน ๆ แล้วเข้ากันที่สุด
ช่วงเวลาน่าเที่ยวและเกร็ดน่ารู้ก่อนไปเมืองคอน
นครศรีธรรมราชอยู่ฝั่งอ่าวไทย จึงมีฤดูฝนยาวกว่าหลายจังหวัด โดยฝนจะตกหนักช่วงปลายปีราวเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม ช่วงที่เหมาะกับการเที่ยวมากที่สุดคือราวเดือนมกราคมถึงเมษายน อากาศแจ่มใส ทะเลสงบ เหมาะทั้งขึ้นเขาคีรีวงและลงทะเลขนอม
ถ้าอยากเที่ยวให้ตรงกับงานประเพณี ให้เล็งช่วงเดือนกุมภาพันธ์สำหรับ แห่ผ้าขึ้นธาตุ ในวันมาฆบูชา หรือช่วงปลายกันยายนถึงต้นตุลาคมสำหรับ บุญสารทเดือนสิบ ซึ่งทั้งเมืองจะคึกคักเป็นพิเศษ การเดินทางสะดวก มีทั้งสนามบินนครศรีธรรมราช รถไฟสายใต้ และรถทัวร์
เกร็ดน่ารู้ทิ้งท้าย คนนครเรียกบ้านเกิดตัวเองสั้น ๆ ว่า เมืองคอน และมีคำขวัญประจำจังหวัดที่ขึ้นต้นว่า เมืองประวัติศาสตร์ พระธาตุทองคำ ชื่นฉ่ำธรรมชาติ ซึ่งสรุปเสน่ห์ของจังหวัดนี้ได้ครบในประโยคเดียว ทั้งประวัติศาสตร์ ศรัทธา และธรรมชาติ
เกร็ดน่ารู้สำคัญ
- เคยเป็นนครรัฐโบราณชื่อ ตามพรลิงค์ ศูนย์กลางการค้าและพุทธศาสนาบนคาบสมุทรมลายูตั้งแต่ก่อนยุคสุโขทัย และเคยปกครองหัวเมืองสิบสองนักษัตร
- วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร ที่ประดิษฐานพระบรมธาตุเจดีย์ยอดทอง อยู่ในบัญชีเบื้องต้นเสนอขึ้นทะเบียนมรดกโลก หากสำเร็จจะเป็นมรดกโลกวัฒนธรรมแห่งแรกของภาคใต้
- น้ำตกกรุงชิงในอุทยานแห่งชาติเขาหลวง มีชั้น หนานฝนแสนห่า ที่เคยถูกนำไปพิมพ์บนธนบัตรใบละ 1,000 บาท
- หมู่บ้านคีรีวงขึ้นชื่อเรื่องอากาศบริสุทธิ์ และอำเภอขนอมมีกิจกรรมล่องเรือชมโลมาสีชมพูที่หาดูได้น้อยแห่งในไทย
- มีประเพณีเด่นสองงาน คือ แห่ผ้าขึ้นธาตุ (วันมาฆบูชา/วิสาขบูชา) และ บุญสารทเดือนสิบ ที่มีการจัดหมรับอุทิศแก่บรรพบุรุษ
- ของขึ้นชื่อ ได้แก่ ขนมลา เครื่องถมนคร และส้มโอทับทิมสยามจากลุ่มน้ำปากพนัง อีกทั้งเป็นถิ่นกำเนิดของโนราและหนังตะลุง