ชุมพร ประตูสู่ภาคใต้ หาดทรายรี กาแฟโรบัสต้า และเรื่องเล่าของเสด็จเตี่ย
ถ้าจะหาจังหวัดที่ทำหน้าที่เป็น "ด่านแรก" ของภาคใต้ได้สมกับชื่อ คงไม่มีที่ไหนเหมาะไปกว่าชุมพร เมืองยาวเรียวที่คั่นกลางระหว่างอ่าวไทยกับเทือกเขาตะนาวศรี เป็นคอคอดแคบ ๆ ที่ใครจะลงใต้ก็ต้องผ่าน คำขวัญประจำจังหวัดจึงขึ้นต้นด้วยคำว่า "ประตูภาคใต้" อย่างภาคภูมิ ตามด้วยภาพจำของเมืองนี้ที่ร้อยเรียงกันอย่างไพเราะ — ไหว้เสด็จในกรม ชมไร่กาแฟ แลหาดทรายรี ดีกล้วยเล็บมือ ขึ้นชื่อรังนก เขามัทรี
ชุมพรไม่ใช่เมืองท่องเที่ยวที่หวือหวาแบบเพื่อนบ้านอย่างสุราษฎร์ธานีหรือภูเก็ต แต่กลับมีเสน่ห์เงียบ ๆ ของเมืองชายทะเลที่ยังไม่ถูกแปรเป็นสินค้ามากเกินไป หาดทรายขาวยาวเหยียด ทะเลใสที่มองเห็นปะการังตื้น ไร่กาแฟโรบัสต้าบนเนินเขา และวิถีชาวประมงที่ยังคงออกเรือทุกเช้า ทั้งหมดนี้อยู่ห่างจากกรุงเทพฯ เพียงคืนเดียวด้วยรถไฟสายใต้
ที่สำคัญ ชุมพรยังเป็นเมืองที่ผูกพันกับ "เสด็จเตี่ย" — พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ พระบิดาแห่งกองทัพเรือไทย อย่างลึกซึ้ง จนกลายเป็นศูนย์รวมศรัทธาที่ทำให้คนทั้งประเทศเดินทางมากราบไหว้ บทความนี้จะพาไปรู้จักชุมพรในหลายมิติ ทั้งประวัติศาสตร์ ธรรมชาติ ของกิน และช่วงเวลาที่ควรไป
ประวัติและความเป็นมา: เมืองเก่าแก่ที่กลายเป็นสมรภูมิ
หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่าบริเวณชุมพรมีผู้คนอาศัยอยู่มาไม่ต่ำกว่า 3,000 ปี และเมืองนี้ได้รับการยกฐานะเป็นจังหวัดอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2439 สมัยรัชกาลที่ 5 ด้วยทำเลที่เป็นคอคอดแคบที่สุดแห่งหนึ่งของคาบสมุทรไทย ชุมพรจึงมีความสำคัญทางยุทธศาสตร์มาช้านาน
เหตุการณ์ที่ตราตรึงที่สุดในประวัติศาสตร์เมืองนี้เกิดขึ้นเมื่อเช้ามืดวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 เมื่อกองทัพญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกที่ปากน้ำชุมพรในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ทหาร ตำรวจ และ "ยุวชนทหาร" เยาวชนที่ผ่านการฝึกวิชาทหาร ได้ร่วมกันต้านทานการรุกของกองทัพญี่ปุ่นบริเวณสะพานท่านางสังข์อย่างกล้าหาญ จนกระทั่งมีคำสั่งให้หยุดยิงเพราะรัฐบาลตัดสินใจยอมให้ญี่ปุ่นเดินทัพผ่าน
ปัจจุบันชาวชุมพรได้สร้างอนุสาวรีย์ยุวชนทหารไว้ที่ตำบลบางหมาก อำเภอเมือง เพื่อรำลึกถึงวีรกรรมของเยาวชนกลุ่มนั้น ถือเป็นสถานที่เรียนรู้ประวัติศาสตร์ที่หาได้ยากในจังหวัดอื่น
สถานที่ที่ต้องไป: หาดทรายรี ศาลเสด็จเตี่ย และหมู่เกาะชุมพร
หัวใจของการเที่ยวชุมพรอยู่ที่ "หาดทรายรี" ห่างจากตัวเมืองราว 20 กิโลเมตร เป็นหาดทรายขาวยาวสะอาดตา และเป็นที่ตั้งของศาลกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ซึ่งคนทั้งประเทศเดินทางมากราบไหว้ขอพร โดยเฉพาะนักเรียนนายเรือและผู้ที่ทำงานเกี่ยวกับทะเล ภายในบริเวณมีเรือรบจำลองและพระอนุสาวรีย์ที่สง่างาม มองเห็นทะเลอ่าวไทยเป็นฉากหลัง
สำหรับคนรักทะเล อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะชุมพร (เดิมชื่ออุทยานแห่งชาติหาดทรายรี ประกาศจัดตั้งปี 2542) ครอบคลุมพื้นที่ถึง 5 อำเภอ มีทั้งป่าชายเลน เกาะแก่ง และแนวปะการังตื้นที่เหมาะแก่การดำน้ำ ส่วนหาดทุ่งวัวแล่นในอำเภอปะทิวเป็นหาดทรายขาวทอดยาว 2-3 กิโลเมตร เหมาะกับการพักผ่อนแบบสบาย ๆ
อีกแห่งที่ไม่ควรพลาดคือโครงการพัฒนาพื้นที่หนองใหญ่ตามพระราชดำริ หรือ "แก้มลิงหนองใหญ่" ที่ในหลวงรัชกาลที่ 9 พระราชทานแนวคิดเมื่อปี 2540 เพื่อแก้ปัญหาน้ำท่วมเมืองชุมพร และทำให้เมืองรอดพ้นจากอุทกภัยมานานกว่า 20 ปี ทุกวันนี้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ศาสตร์พระราชาและที่พักผ่อนที่ร่มรื่น และหากชอบทะเลหมอก ดอยตาปังคือจุดชมวิวทะเลหมอกภาคใต้ที่ขึ้นชื่อของชุมพร
วัฒนธรรมและประเพณี: ศรัทธาเสด็จเตี่ยและงานบุญพื้นถิ่น
ความศรัทธาต่อกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ หรือที่ชาวบ้านเรียกด้วยความรักว่า "เสด็จเตี่ย" ฝังรากลึกในวิถีของคนชุมพร พระองค์ทรงเป็นพระบิดาแห่งกองทัพเรือไทยและทรงมีพระปรีชาด้านการแพทย์แผนไทย จนได้สมญา "หมอพร" งานรำลึกถึงพระองค์จึงเป็นวาระสำคัญประจำปีที่ผู้คนหลั่งไหลมาร่วมพิธีที่หาดทรายรี
นอกจากนี้ยังมีงานประเพณีพื้นถิ่นอย่างงานขึ้นถ้ำรับร่อ ที่จัดในวันแรม 14 ค่ำ เดือน 5 ของทุกปี ณ วัดเทพเจริญ (วัดถ้ำรับร่อ) อำเภอท่าแซะ เป็นงานรวมญาติและทำบุญของชาวบ้านที่สืบทอดกันมายาวนาน สะท้อนวิถีพุทธที่ผูกพันกับถ้ำและภูเขาอันเป็นภูมิประเทศเด่นของจังหวัด
ความเป็นเมืองชายทะเลทำให้วัฒนธรรมอาหารและวิถีประมงเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ตลาดเช้าริมทะเลและท่าเรือประมงยังคงคึกคักด้วยปลาสด ๆ ที่เพิ่งขึ้นจากเรือ
อาหารและของขึ้นชื่อ: กาแฟโรบัสต้า กล้วยเล็บมือนาง และรังนก
ชุมพรคือเมืองหลวงของกาแฟโรบัสต้าเมืองไทย ไร่กาแฟบนเนินเขาให้เมล็ดที่มีรสเข้มหนักแน่น เป็นที่ยอมรับในหมู่คอกาแฟทั่วประเทศ การได้นั่งจิบกาแฟโรบัสต้าคั่วสดในไร่ที่ปลูกมันมากับมือถือเป็นประสบการณ์ที่หาได้เฉพาะที่นี่
ของฝากที่เป็นซิกเนเจอร์อีกอย่างคือ "กล้วยเล็บมือนาง" กล้วยลูกเล็กเรียวคล้ายนิ้วมือผู้หญิง รสหวานหอม นิยมนำมาทำกล้วยตากและกล้วยอบ กลายเป็นสินค้า OTOP ขึ้นชื่อที่ซื้อกลับบ้านได้ทุกฤดู ส่วนใครงบถึงต้องลองเมนูรังนกแอ่น ของดีราคาสูงที่ชุมพรผลิตได้คุณภาพ มีร้านดังอย่างตี๋บ้านนกให้ลิ้มลอง
และแน่นอนว่าเมืองติดทะเลย่อมอุดมด้วยอาหารทะเลสด ๆ ทั้งปลา กุ้ง หอย ปูม้า ในราคาที่เป็นมิตรกว่าเมืองท่องเที่ยวใหญ่ ๆ มาก ปลาทูชุมพรและน้ำพริกกะปิก็เป็นเมนูง่าย ๆ ที่อร่อยจนต้องเติมข้าว
ช่วงเวลาน่าเที่ยวและเกร็ดน่ารู้
ชุมพรอยู่ในเขตภาคใต้ฝั่งอ่าวไทย ฤดูฝนจึงมาช้ากว่าฝั่งอันดามัน ช่วงเวลาที่เหมาะกับการเที่ยวทะเลและดำน้ำมากที่สุดคือราวเดือนกุมภาพันธ์ถึงพฤษภาคม ซึ่งท้องฟ้าใส คลื่นลมสงบ ส่วนเดือนตุลาคมถึงธันวาคมเป็นช่วงมรสุม ฝนตกชุก ควรเลี่ยงกิจกรรมทางทะเล
ข้อได้เปรียบของชุมพรคือการเดินทางสะดวก มีทั้งรถไฟสายใต้ที่ลงได้กลางเมือง รถทัวร์ และสนามบินชุมพร นักท่องเที่ยวหลายคนใช้ชุมพรเป็นจุดพักก่อนต่อเรือไปเกาะเต่าและเกาะนางยวน เพราะท่าเรือที่นี่เป็นประตูสำคัญสู่หมู่เกาะยอดนิยมของอ่าวไทย
เกร็ดเล็ก ๆ ที่หลายคนไม่รู้คือ ชื่อ "ชุมพร" มีผู้สันนิษฐานว่าเพี้ยนมาจากคำว่า "ชุมนุมพล" เพราะในอดีตเป็นที่ชุมนุมไพร่พลก่อนเดินทัพลงใต้ สอดคล้องกับบทบาทเมืองหน้าด่านที่เป็นประตูภาคใต้มาจนถึงทุกวันนี้
เกร็ดน่ารู้สำคัญ
- คำขวัญประจำจังหวัด: "ประตูภาคใต้ ไหว้เสด็จในกรม ชมไร่กาแฟ แลหาดทรายรี ดีกล้วยเล็บมือ ขึ้นชื่อรังนก เขามัทรี"
- หาดทรายรีเป็นที่ตั้งศาลกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ (เสด็จเตี่ย) พระบิดาแห่งกองทัพเรือไทย ศูนย์รวมศรัทธาของคนทั้งประเทศ
- 8 ธันวาคม 2484 กองทัพญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกที่ปากน้ำชุมพร เกิดวีรกรรมยุวชนทหารต้านทานที่สะพานท่านางสังข์
- ชุมพรเป็นแหล่งกาแฟโรบัสต้าคุณภาพอันดับต้น ๆ ของไทย และเป็นถิ่นกล้วยเล็บมือนากับรังนกแอ่น
- อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะชุมพร (ตั้งปี 2542) ครอบคลุม 5 อำเภอ มีป่าชายเลน เกาะแก่ง และแนวปะการังตื้น
- แก้มลิงหนองใหญ่ตามพระราชดำริ ร.9 (ปี 2540) ช่วยให้เมืองชุมพรพ้นน้ำท่วมมากว่า 20 ปี