หนองบัวลำภู เมืองนครเขื่อนขันธ์ฯ ริมหนองบัว ภูเก้า-ภูพานคำ และรอยธรรมหลวงปู่ขาว

จากนครเขื่อนขันธ์ฯ ถึงสมรภูมิพระวอ-พระตา: ที่มาของเมือง

ตำนานเมืองหนองบัวลำภูเก่าแก่กว่าที่ป้ายจังหวัดบอกไว้มาก เดิมดินแดนนี้อยู่ในเขตอิทธิพลของอาณาจักรล้านช้าง มีชื่อเต็มว่า 'เมืองหนองบัวลุ่มภู นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน' ทำเลที่เป็นแอ่งราบมีหนองน้ำและมีเทือกเขาภูพานคำเป็นปราการธรรมชาติ ทำให้ที่นี่กลายเป็นเมืองยุทธศาสตร์มาแต่โบราณ

หน้าประวัติศาสตร์ที่คนหนองบัวลำภูภูมิใจที่สุดคือวีรกรรมของพระวอและพระตา สองขุนนางที่นำไพร่พลตั้งมั่นต่อสู้กับกองทัพของพระเจ้าสิริบุญสารแห่งเวียงจันทน์ การรบปักหลักกันยืดเยื้ออยู่บริเวณช่องน้ำจั่นบนเทือกภูพานคำหลายปี จนพระตาสิ้นในสนามรบ ส่วนพระวออพยพไพร่พลลงไปตามลุ่มน้ำชี เรื่องนี้สะท้อนว่าเมืองนี้เคยเป็นด่านหน้าของผู้คนที่กล้าหาญ และเป็นที่มาของการที่ชาวเมืองยกย่องสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเป็นที่เคารพสูงสุด สืบเนื่องจากความเชื่อว่าครั้งหนึ่งพระองค์เคยยกทัพมาประทับแรม ณ บริเวณหนองบัวแห่งนี้

สถานที่ที่ต้องไป: ศาลพระนเรศวรริมหนอง ภูเก้า-ภูพานคำ และวัดถ้ำกลองเพล

จุดเริ่มต้นที่เป็นสัญลักษณ์ของเมืองคือ 'ศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช' ตั้งเด่นอยู่ริมหนองบัวกลางเมือง เป็นทั้งที่สักการะของชาวจังหวัดและลานกิจกรรมสำคัญ ช่วงเย็นบรรยากาศริมหนองเงียบสงบ มองเห็นแนวเทือกเขาเป็นฉากหลัง เหมาะกับการเดินเล่นเก็บภาพ

สำหรับสายธรรมชาติ 'อุทยานแห่งชาติภูเก้า-ภูพานคำ' คือไฮไลต์ พื้นที่กว้างราว 322 ตารางกิโลเมตร ครอบคลุมเทือกเขาสลับซับซ้อนและทอดยาวไปจรดทะเลสาบเหนือเขื่อนอุบลรัตน์ ที่ทำการอุทยานริมทะเลสาบเป็นจุดชมพระอาทิตย์ตกที่สวยมาก มีน้ำตกและเส้นทางเดินป่าให้สำรวจ ส่วนน้ำตกเฒ่าโต้ในตัวเมืองเป็นแหล่งพักผ่อนใกล้ ๆ ที่ร่มรื่นด้วยโขดหินและป่าธรรมชาติ

อีกหมุดที่ไม่ควรพลาดคือ 'วัดถ้ำกลองเพล' วัดป่าชื่อดังเชิงเขาภูพาน เคยเป็นที่จำพรรษาของหลวงปู่ขาว อนาลโย พระวิปัสสนาจารย์สายหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต จุดเด่นคือพระอุโบสถและศาลาที่สร้างเชื่อมก้อนหินธรรมชาติขนาดมหึมาเข้าด้วยกัน และมีพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงปู่ขาวให้กราบสักการะ บรรยากาศร่มเย็นเหมาะแก่การไหว้พระทำใจให้สงบ

วัฒนธรรมและประเพณี: งานสักการะพระนเรศวร พระบางคู่ และผ้าขิดสลับหมี่

งานประจำปีที่ใหญ่ที่สุดของจังหวัดคือ 'งานสักการะสมเด็จพระนเรศวรมหาราช' ซึ่งจัดต่อเนื่องหลายวันในช่วงต้นปี (ราวเดือนมกราคม) มีพิธีบวงสรวง ขบวนแห่ การแสดงศิลปวัฒนธรรมพื้นถิ่น และตลาดสินค้าโอทอป เป็นช่วงที่เมืองทั้งเมืองคึกคักที่สุด

เมื่อถึงเทศกาลสงกรานต์ ชาวหนองบัวลำภูมีประเพณีอัญเชิญ 'พระบางคู่' พระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองจากวัดมหาชัยออกมาให้ประชาชนสรงน้ำ เป็นพิธีศักดิ์สิทธิ์ที่สะท้อนรากวัฒนธรรมลาวเวียงของชาวเมือง ในด้านงานหัตถกรรม จังหวัดนี้ขึ้นชื่อเรื่องผ้าทอ โดยมี 'ผ้าลายขิดสลับหมี่' เป็นลายผ้าเอกลักษณ์ประจำจังหวัด ผสานเทคนิคการทอขิดอันประณีตของอีสานเข้ากับลายมัดหมี่ ได้ผืนผ้าที่ลวดลายซับซ้อนงดงามและหาดูได้ยากจากที่อื่น

อาหารและของขึ้นชื่อ: รสอีสานแท้ ผ้าทอ และของฝากจากเมืองบัว

หนองบัวลำภูเป็นเมืองอีสานที่อาหารยังคงรสจัดจ้านแบบดั้งเดิม เมนูที่หากินง่ายและอร่อยตามตลาดเช้าคือ ส้มตำปูปลาร้า ลาบ ก้อย แกงอ่อม และไก่ย่างหมักสมุนไพร กินคู่ข้าวเหนียวร้อน ๆ ของแซ่บประจำถิ่นยังมีปลาจากแหล่งน้ำธรรมชาติและทะเลสาบเขื่อนอุบลรัตน์ ทั้งปลาเผา ปลาส้ม และปลาร้าทำเองที่หลายบ้านยังสืบทอดสูตรกันมา

ส่วนของฝากติดมือกลับบ้าน ตัวเลือกอันดับต้น ๆ คือผ้าทอพื้นเมือง โดยเฉพาะผ้าขิดและผ้าลายขิดสลับหมี่ ที่หาซื้อได้จากกลุ่มทอผ้าในชุมชนและร้านโอทอป นอกจากนี้ยังมีของแปรรูปเกษตรของจังหวัด เช่น ผลิตภัณฑ์จากอ้อยและมันสำปะหลังซึ่งเป็นพืชเศรษฐกิจหลัก รวมถึงสินค้าชุมชนจิปาถะที่มักมาตั้งขายรวมกันในงานเทศกาลประจำปี

ช่วงเวลาน่าเที่ยวและเกร็ดน่ารู้

ช่วงที่เหมาะกับการเที่ยวหนองบัวลำภูที่สุดคือฤดูหนาว ราวเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ อากาศเย็นสบาย ท้องฟ้าใส เหมาะกับการขึ้นภูเก้า-ภูพานคำ เดินป่า และชมพระอาทิตย์ตกริมทะเลสาบ อีกทั้งยังตรงกับช่วงงานสักการะสมเด็จพระนเรศวรมหาราชต้นปีพอดี ทำให้ได้เที่ยวธรรมชาติควบคู่กับงานบุญงานเมือง

เกร็ดที่หลายคนไม่รู้คือ หนองบัวลำภูเป็นจังหวัดที่ตั้งใหม่ลำดับท้าย ๆ ของไทย แยกออกมาจากจังหวัดอุดรธานีเมื่อปี 2536 ทำให้เดินทางสะดวกมาก เพราะอยู่ห่างจากตัวเมืองอุดรธานีเพียงราว 46 กิโลเมตร นักท่องเที่ยวจึงนิยมใช้อุดรธานีเป็นฐาน แล้วขับรถมาเที่ยวหนองบัวลำภูแบบเช้าไป-เย็นกลับได้สบาย หรือจะปักหลักค้างคืนเพื่อสัมผัสความเงียบสงบของเมืองเล็กที่ยังไม่ถูกการท่องเที่ยวกลืนก็ยิ่งคุ้ม